DE FUIK VAN DE IDENTITY WALLET
De Europese Commissie wil een soort digitaal identiteitsbewijs invoeren, de EU Digital Identity, kortweg de wallet. Deze app zal aan iedere Europese burger worden aangeboden met de bedoeling deze op de smartphone te installeren. Het gebruik van de wallet is officieel vrijwillig, maar burgerrechtorganisaties zien grote bezwaren. Door de toenemende digitalisering komt onze privacy en de vrijheid om zelf te kiezen welke techniek we wel of niet willen gebruiken steeds verder onder druk te staan.
☛ PETITIE: Garandeer het recht op een leven zonder een digitale identiteit
EDI wallet
De wallet (European Digital Identity-wallet) is een digitale portefeuille waarin officiële documenten en persoonlijke gegevens kunnen worden worden opgeslagen. Met een smartphone kunnen gebruikers deze documenten vervolgens tonen of delen met overheidsinstanties, bedrijven en andere organisaties.
De invoering is het gevolg van de vernieuwde Europese verordening voor elektronische identificatie en vertrouwensdiensten, eIDAS 2.0. Deze verordening, die in april 2024 in werking trad, verplicht alle 27 EU-lidstaten om hun burgers uiterlijk in december 2026 een digitale wallet aan te bieden. Deze kan verschillende soorten gegevens bevatten, zoals:
- naam, geboortedatum en adres
- identificatienummers, bijvoorbeeld een BSN of KvK-nummer
- biometrische gegevens
- diploma’s en informatie over rijbevoegdheid
- een digitale versie van een paspoort
De basis is een Digitale BronIdentiteit (DBI), die nog in ontwikkeling is. Kort gezegd gaat het om een wettelijk erkende verzameling gegevens waarmee burgers en ondernemers zich online kunnen identificeren. Naast deze basisgegevens kunnen er medische dossiers, vaccinatiebewijzen, een cv, verzekeringsbewijzen en financiële gegevens aan worden toegevoegd. Burgers zouden met één digitale identiteit toegang kunnen krijgen tot overheidsdiensten, banken, verzekeraars en andere organisaties. Ook moet de wallet grensoverschrijdend bruikbaar zijn. Een Nederlander die in een ander EU-land werkt, studeert, reist of zaken doet, moet daar dezelfde digitale identiteit kunnen gebruiken.
Waarom een wallet?
Gebruikers van de wallet kunnen zich bij online diensten aanmelden zonder voor iedere website een afzonderlijk account te maken. Daarnaast kunnen zij documenten digitaal tonen of delen. Verder kan de wallet worden gebruikt voor digitale handtekeningen, certificaten en andere elektronische handelingen. Digitale handtekeningen kunnen daardoor dezelfde juridische waarde krijgen als handtekeningen op papier. De wallet zelf is geen technische vernieuwing maar een applicatie om gegevens uit te wisselen.
Biometrie
In eerdere proefversies werd ook biometrie toegepast met een gezichtsscan. In de definitieve versie wil de Europese Commissie een digitale gezichtsopname opnemen die ook geschikt is voor automatische gezichtsherkenning. Critici hebben al vaak gewezen op de gevaren van automatische gezichtsherkenning. Het is nog onduidelijk voor welke doeleinden de gezichtsopname gebruikt gaat worden. Het gebruik van biometrie leidde al veel eerder tot kritiek toen het biometrisch paspoort werd ingevoerd en bekend werd dat de overheid deze biometrische gegevens ook wilde gebruiken voor opsporingsdoeleinden. Zowel de gezichtsopname als de vingerafdrukken zijn biometrische gegevens volgens artikel 4, punt 14, van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG).
Leeftijdsapp
Een parallelle ontwikkeling is het voorstel voor een digitale leeftijdscontrole, een app om toegang tot sociale media of schadelijke onlinecontent te beperken. Hoewel dit bedoeld is om kinderen te beschermen, vrezen critici dat hierdoor uiteindelijk een algemene identificatieplicht op internet ontstaat. Burgers hebben dan weinig of geen keuze meer, zodat de vrijwilligheid onder druk komt te staan.
Zorgen over privacy en controle
Burgerrechtenorganisaties en privacydeskundigen waarschuwen voor de mogelijke gevolgen. De wallet is onderdeel van een infrastructuur waarmee mensen online en offline op grote schaal kunnen worden geïdentificeerd en gevolgd. De concentratie en het gebruik van gegevens zorgen voor een perfecte track record. Wanneer documenten, identificatienummers, biometrische gegevens en transacties in één systeem samenkomen, kan iemand die er toegang toe krijgt een zeer uitgebreid beeld van iemands leven samenstellen. Het systeem wordt daarmee ook een aantrekkelijk doelwit voor hackers.
Een ander punt van zorg is het gebruik van een unieke digitale identfier zoals een volgnummer. Wanneer banken, bedrijven en overheden dezelfde identifier gebruiken, kunnen activiteiten bij verschillende organisaties aan één persoon worden gekoppeld. Dat kan grootschalige profilering vergemakkelijken.
De Europese regelgeving verbiedt formeel het volgen van gebruikers. Maar burgerrechtenorganisaties twijfelen of deze bescherming in de praktijk afdoende is en wijzen erop dat het recht op pseudonimiteit door Europese of nationale wetgeving kan worden beperkt. Ook is het gebruik van zogenoemde zero-knowledge proofs, (een techniek waarmee iemand iets kan bewijzen zonder alle achterliggende gegevens te verstrekken, bv. bij leeftijdscontrole) volgens critici niet afdoende. De verwachting is dat organisaties in de praktijk meer gegevens zullen vragen dan strikt noodzakelijk is. De keuze om gegevens niet te delen bestaat dan formeel wel, maar is in werkelijkheid nauwelijks bruikbaar.
Digitale Euro
Parallel aan de invoering van de wallet loopt de invoering van de digitale euro. De digitale euro moet een aanvulling op munten en biljetten worden. In tegenstelling tot digitaal geld dat commerciële banken uitgeven, gaat de ECB de digitale euro’s zelf uitgeven. Burgers kunnen digitale euro’s in de wallet zetten en daarmee betalingen doen. Er komt ook een offline variant die op cash zou lijken.
Onlangs waarschuwde de Duitse econoom prof. Richard Werner in het Europese Parlement dat zulke systemen grote risico’s vormen voor individuele vrijheid en een katalysator voor de concentratie van economische macht. Dat deze gevaren niet denkbeeldig zijn, blijkt uit het voorstel van de Europese antiwitwasautoriteit AMLA (Authority for Countering Money Laundering and Financing of Terrorism), dat natuurlijke personen in non-face-to-face situaties zich moeten identificeren door middel van de Europese digitale identiteit (‘EUDI-wallet’) – dit terwijl het gebruik van de wallet vrijwillig zou moeten zijn.
Grote uitvoeringsproblemen in Nederland
Naast de privacybezwaren zijn er ernstige praktische en organisatorische problemen. De wallet is uiteindelijk slechts een app die alleen goed werkt wanneer overheden, bedrijven en andere dienstverleners duidelijke afspraken maken over de uitgifte, controle en acceptatie van digitale gegevens. Bovendien moeten de systemen waarbinnen de wallet functioneert compatibel zijn. Daar ontstaan al gelijk grote problemen want gemeenten en andere dienstverleners werken met verschillende systemen, waarbij ook de gegevensinvoer en definities daarover niet hetzelfde zijn.
Volgens het Adviescollege ICT-toetsing ligt het grootste probleem dan ook niet bij de app zelf, maar bij het ontbreken van een compleet (digitaal) ecosysteem. Ook zijn er onvoldoende duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden en toezicht en moet de samenwerking tussen belangrijke organisaties, zoals de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens en de Kamer van Koophandel, verder worden georganiseerd. De financiering en de verdeling van taken en verantwoordelijkheden bij dit project zijn onduidelijk en versnipperd.
Het ministerie van BZK heeft al laten weten dat de door de Europese Commissie gestelde deadline eind december 2026 niet gehaald wordt. Er zijn inmiddels wel proeven gedaan met de wallet, in Nijmegen en in Amsterdam. maar de personen die hieraan meededen zien eigenlijk niet de meerwaarde van de wallet in vergelijking met DigiD en eHerkenning. Er lijkt dus weinig animo voor deze vernieuwing te zijn.
Voordelen van de Wallet
Op de informatiesite over de wallet worden een aantal voordelen van de wallet genoemd, zoals meer regie voor gebruikers, efficiëntere dienstverlening en betrouwbare gegevens. Kort samengevat gaat het om:
1. Minder onnodige gegevensuitwisseling.
2. Meer transparantie en controle voor burgers.
3. Efficiëntere administratieve processen.
4. Betrouwbare gegevens vanuit de bron.
5. Eenvoudiger grensoverschrijdend werken, studeren en zakendoen.
6. Stimulering van API’s, federatieve gegevensuitwisseling en betere bronregistratie. (API staat voor Application Programming Interface, een verzameling definities op grond waarvan softwareprogramma’s met elkaar kunnen communiceren en gegevens of functies kunnen uitwisselen.)
Bezwaren
1. Niet iedereen beschikt over een smartphone. Mensen met bezwaren tegen de toenemende digitalisering, ouderen en mensen met een beperking dreigen te worden uitgesloten of afhankelijk te worden van hulp van anderen. Daarom is het belangrijk dat er ook bruikbare niet-digitale alternatieven beschikbaar zijn.
2. Een digitale identiteit is een onvolledige voorstelling van een mens. Complexe persoonlijke omstandigheden worden teruggebracht tot gestandaardiseerde gegevens. Daardoor kan de indruk ontstaan dat de digitale gegevens volledig samenvallen met de persoon.
3. Fouten kunnen grote gevolgen krijgen. Een verkeerde naam, biometrische match, registratie of koppeling kan toegang tot geld, overheidsdiensten, communicatie of voorzieningen blokkeren of juist toegang geven tot een andere verkeerde identiteit.
4. Identiteitssystemen kunnen fraude op grote schaal versterken. Wanneer één digitale identiteit toegang geeft tot veel belangrijke diensten, wordt een fout of succesvolle aanval niet lokaal maar maatschappelijk voelbaar. Centralisatie maakt zowel de aantrekkelijkheid als de gevolgen van misbruik groter. Hoe meer instellingen dezelfde identiteit gebruiken of gegevens met elkaar delen, hoe aantrekkelijker het systeem wordt voor aanvallers en hoe groter de schade bij een lek, manipulatie of verkeerde koppeling.
5. De wallet creëert nieuwe mogelijkheden voor surveillance. Met digitale identiteiten kunnen transacties, gedrag en sociale relaties, apparaten en locaties aan elkaar worden gekoppeld waardoor een perfecte track record ontstaat. Het systeem kan ook worden gebruikt voor toezicht op bevolkingsgroepen of onderdrukking. Een systeem dat voor gemak wordt ingevoerd, kan later voor andere doeleinden worden gebruikt.
6. Er is een gevaarlijke koppeling tussen identiteit en toegangsrechten. Dit is feitelijk nu al het geval omdat veel voorzieningen alleen toegankelijk zijn met een biometrisch paspoort of identiteitskaart met daarop het burgerservicenummer waarmee alle gegevens worden gekoppeld. Het systeem bepaalt niet alleen wie iemand is, maar steeds vaker ook wat die persoon mag doen: geld opnemen, reizen, een uitkering ontvangen, communiceren of toegang krijgen tot overheidsdiensten. Een fout of intrekking kan daardoor iemands maatschappelijke deelname ernstig beperken.
7. De ‘eigenaar’ van een wallet heeft mogelijk onvoldoende controle. Onduidelijk is wie de gegevens beheert en waar ze zijn opgeslagen (op het device of in een database), wie gegevens mag wijzigen of intrekken, en wie verantwoordelijk is bij misbruik. Zonder duidelijke regels wordt de burger afhankelijk van overheden, banken en technologiebedrijven.
Conclusie
Door de toenemende digitalisering vindt er een verandering plaats waarbij de burger steeds meer onderdeel wordt van een systeem waaraan men zich dient aan te passen. Te vaak wordt er uitgegaan van technische mogelijkheden waarbij een toepassing wordt gezocht. Niet de burger staat centraal maar het beleid en de mogelijkheden van de techniek. Door invoering van de leeftijdsverificatieapp en de wallet dreigt het gevaar van een zich steeds verder uitbreidende identificatie- of verificatieplicht op internet, waarbij ook telkens weer nieuwe gegevensstromen ontstaan.
De vraag is niet alleen of de wallet technisch veilig kan worden gemaakt en gebruiksvriendelijk in een vernieuwd digitaal ecosysteem. Belangrijker is de vraag hoeveel macht overheden en bedrijven krijgen over digitale identiteiten, welke gegevens zij mogen opvragen en of burgers werkelijk de vrijheid en de mogelijkheid behouden om de wallet niet te gebruiken.
Links
Digitale overheid
iBestuur
We moeten het hebben over de wallet (Sjoerd Hartholt, 22 juli 2026)
Waarom de wallet als gegevensdrager geen goed idee is (Guido Bayens, 8 september 2025)
Waarom de invoering van de digitale identiteit dreigt vast te lopen (Sjoerd Hartholt, 26 mei 2025)